سقاخانه‌؛ از معابد آناهیتا و تقدس آب در ایران

آب در فرهنگ ملی ایران دارای ارزش و اعتباری ویژه بوده است. ایرانیان از دوران باستان آب را مظهر پاکیزگی می‌دانستند.

سقاخانه‌؛ از معابد آناهیتا و تقدس آب در ایران

اسطوره همان مذاهب منسوخ ملت‌های کهن است که شاید دیگر کسی به صورت خودآگاه به آن اعتقاد نداشته باشد، اما در رفتارهای ناخودآگاه فردی و جمعی ملت‌ها آشکار و نمایان است؛ بدین معنی که آنچه در خودآگاه مردم از گذشته وجود دارد، تاریخ آن‌ها است، اما آنچه در ناخودآگاه مردم از تاریخ بازمانده، اسطوره است. اساطیر بیشتر به جای توجیه طبیعت، به توصیف و تعریف مافوق طبیعت تمرکز دارد. در اسطوره، دنیا و دین از یکدیگر بهره می‌گیرند. مثلا در آنجا که انسان بدون هیچ‌گونه امکاناتی پرواز می‌کند و از آب می‌گذرد و به آب حیات جاودانه می‌رسد و با فرشتگان دیدار می‌کند و دیوان را از میان برمی‌دارد و همگی در اصل، خالق اثر انسان کهن است. اشتراک تقدس عناصری چون آب و کوه در ایران و هند زیاد بوده است.

ایران از نظر جغرافیایی و آب و هوایی در منطقه‌ای خشک واقع شده و همیشه با مشکل کم‌آبی و خشکسالی روبه‌رو بوده است. سدهای قدیمی و آثار باقی‌مانده از شبکه‌های آبیاری و قنات‌ها، نشان می‌دهد که مردم ایران همواره در صدد مقابله با بی‌آبی بوده‌اند. مشکل کمبود آب و وجود بیابان‌های خشک موجب حرمت گذاشتن مردم به آب شد و این اعتقاد تا همین امروز نیز ادامه دارد.

آب در فرهنگ ملی ایران هم دارای ارزش و اعتباری ویژه بوده است. ایرانیان از دوران باستان آب را مظهر پاکیزگی می‌دانستند و این موضوع در نوشته‌های مذهبی و براساس روایات دینی اوستایی مورد تأکید بوده و در شاهنامه‌ فردوسی نیز به این موارد اشاره شده است. مثلا این که از مهم‌ترین دستورات زرتشت برای زندگی بهتر، دوری از گناه و پرهیز از دروغ، خودداری از آلوده کردن عناصر چهارگانه موثر بر زندگی بشر یعنی آب، باد، خاک و آتش هستند. ایجاد آبادانی و کاشت گیاه و درخت، ‌خشکاندن مرداب‌ها، از بین بردن حیوانات موذی، حفر قنات و چاه برای آبیاری و مهم‌تر از همه کشاورزی بوده است. از تقدس آب نزد ایرانیان همین بس که «میهن» و «زادگاه» را «آب و خاک» می‌نامند.

ایرانیان، آب را مظهر روشنایی و نماد پاکی می‌دانند و کاربرد این اعتقاد را ما در آداب و رسوم مردم هم می‌بینیم. چنانچه، هنگام سفر رفتن مسافران، به دنبال آن‌ها آب می‌پاشند. این علاقه‌مندی به آب حتی در خانه‌های ایرانیان هم دیده می‌شود. در ایران قدیم همه‌ی خانه‌ها حوض‌های آب داشتند که غالبا با کاشی‌های آبی فیروزه‌ای پوشیده شده بودند.

از حوض و استخر در باغ‌ها و خانه‌های ایرانی عموما به عنوان ذخیره‌ای برای آب دادن به گیاهان و حیاط و ایوان‌ استفاده می‌کردند و حتی وجه زیبایی بخشیدن به بناها به واسطه ی حضور آب یا نمایان ساختن بنا روی آب و تصاویری که به این طریق از حضور آب در کنار بناهای شاخص در ایران است، نشان‌دهنده‌ی اعتقاد ایرانیان بر وجود آب در تمامی بخش‌های زندگی‌شان است.

گرمابه‌ که نمونه‌هایی از آن‌ها، ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ سال قدمت دارند هم نمایانگر جایگاه آب در فرهنگ ملی ما و میل مردم به پاکیزگی است.

گرمابه‌های ایرانی، ساختمان‌هایی گرم با ظرفی بزرگ به نام (آبزن) بوده‌اند و چون مردم ایران آب را مقدس می‌شمردند و نمی‌خواستند آن را آلوده کنند، آب استفاده شده را بعد از استحمام روی زمین یا به آسمان می‌پاشیدند و آن را وارد آب پاک نمی‌کردند. آبزن از زمان‌های کهن در ایران زمین وجود داشته است، چنانچه در نقل‌هایی که از اردشیر بابکان ذکر می‌شود، مشخص است که در زمان او هم از آبزن استفاده شده است.

کاریز یا قنات، یکی از روش‌های ابداعی ایرانیانان برای به دست آوردن آب محسوب می‌شود، چرا که ایران، سرزمین کم آبی بوده است و اندیشیدن برای یافتن آب و از بین بردن مشکلات ناشی از کم آبی و رسیدن به تکنولوژی حفر قنات از جمله ابداعات ایرانیان در راستای تامین منابع آبی کشور می‌باشد.

قنات با کندن چاه‌های متعددی از دامنه‌ی کوهستان تا دشت و متصل کردن آن‌ها به یکدیگر به وجود می‌آید و از این طریق آب به صورت دایمی جریان پیدا می‌کند. یکی از کارکردهای قنات این بوده که آب را زیر زمین جاری کند. پس از زلزله‌ی بم، باستان‌شناسان قدیمی‌ترین شبکه‌ی قنات جهان را با قدمتی بیش از دو هزار سال در آن منطقه کشف کردند.

از جمله مواردی که در شاهنامه به آئین‌های استفاده از آب در پاکی و پاکیزگی در امور دینی اشاره شده است، می‌توان به این مورد اشاره کرد؛ هنگامی که کیخسرو و کیکاووس قصد رفتن و زیارت «آذرگشسب» در آذربایجان را دارند تا پس از راز و نیاز با خداوند بزرگ به دنبال یافتن افراسیاب بروند، باید در هنگام ورود به آتشکده، دست و پا و سر و تن خود را بشویند تا پاک شده و بعد داخل آتشکده شوند.

در ایران زمین نیایشگاه‌ها به علت توجه به پاکیزگی در کنار رودها، چشمه‌ها، دریاچه‌ها و قنات‌ها ساخته شده است تا نیایشگران و نمازگزاران پیش از آنکه به نیایشگاه وارد شوند، زشتی‌ها را از خود دور کنند و با شستن اندام و سر و تن و پوشیدن جامه پاکیزه آماده‌ی نیایش شوند. در فارسی کهن و میانه؛ طهارت و شست وشو را «پادیا»، یا «پادیاوی» و نیز تشت آبی را که با آن شست وشو می‌کردند، «پادیاب‌دان» می‌گفتند. آنها جایگاه‌هایی را هم که برای شست و شو می‌ساختند، «پادیاو» می‌نامیدند‌. پادیاو به طور معمول چهار دیواری کوچکی بود که جوی آب یا برکه‌ای در میان و رختکن‌ها و طاق‌نماهایی پیرامونش داشت، همین «پادیاو» با همه ویژگی‌هایش بعد از اسلام، در پیش و جلو در مساجد و زیارتگاه‌ها، به نام وضوخانه مورد استفاده قرار گرفت.

باید دانست که این توجه ویژه به وجود آب در کنار آتشکده‌ها، نشانگر توجه ایرانیان به نیایش آب و الهه آن، یعنی «آناهیتا» در کنار آتش است. در آئین‌های کهن ایران، ناهید یا ایزد پاکی و آب، ستوده شده و سرچشمه آب‌های پاک در اوستا، مانند ایزدان دیگر نیایش شده است. اعتقادی که از دوره‌ی باستان در باور مردم ایران درباره تقدس آب و آناهیتا (الهه‌ی آب و پاکیزگی) وجود داشته، از نظر اجتماعی نیز تأثیرگذار بوده و آداب و رسوم بسیار از آن نشأت گرفته است. مثلا اینکه در زمان ساسانیان در برخی روستاها رسم بود دختران شوهر نکرده، آب در سفره‌ی هفت سین را از چشمه‌سارها و به ویژه از زیر آسیاب‌ها بیاورند. چون معتقد بودند نوروز هنگام زایش و باروری است و کوزه‌ی آب که نمادی از آناهیتا است، باید در سفره‌ی نوروزی گذاشته شود. جایگاه آناهیتا، در آب دریاها و چشمه‌سارها است و هنگامی که آب سفره‌ی نوروزی از زیر آسیاب‌ها برداشته شود، برکت گندم و جو آرد نشده را نیز خواهد داشت و موجب گشایش کار خانواده در سال نو خواهد شد.

عنصر آب و ارزشمند بودن آن در فرهنگ و اندیشه‌ی ایرانیان باعث شد که حتی در معماری و هنر ایران، آب جایگاه بسیار ویژه‌ای را داشته باشد؛ از این رو چه بسیار بناهایی که در کنار آب‌ها ساخته شده‌اند یا پل‌های بسیار زیبایی که نمایش زیبای آب است، مانند سی ورسه پل روی رودخانه‌ها بنا شده است.

در تفکرات پس از اسلام نیز در ایران الگوهایی از دین اسلام که در ایران نماد شجاعت، بزرگی، پاکی و حق‌طلبی بود، بسیار شاخص شده و جریان کربلا و تمامی حوادث پس از آن برای ایرانیان جایگاه ویژه‌ای را پیدا کرد.. از این رو حماسه جاویدان حضرت ابوالفضل برای سیراب نمودن یاران امام حسین و به شهادت رسیدن او در این راه برای ایرانیان جایگاه بسیار والایی پیدا کرده و با توجه به باور ایرانیان و مقدس بودن آب برای آن‌ها این حرکت حضرت عباس نشانی از جوانمردی وپاکی بوده و این گونه شهادت بسیار ارزشمند و ستودنی است.

 

منبع : کجارو